Απευαισθητοποίηση φοβικού / επιθετικού σκύλου

Απευαισθητοποίηση σκύλων

Αν έχεις σκύλο που φοβάται κάποιο ερέθισμα (πχ άλλα σκυλιά), έχεις ήδη ακούσει τη συμβουλή: "Εξέθεσέ τον σταδιακά και δίνε του λιχουδιές". Η συμβουλή είναι σωστή, αλλά κρύβει πολλές λεπτομέρειες. Εδώ θα δούμε από πού προέρχεται η μέθοδος, γιατί δουλεύει θεωρητικά, και τι έδειξε το πιο προσεκτικό πείραμα που έγινε με ιδιοκτήτες σκύλων.

Από τα εργαστήρια στο σαλόνι σου

Η απευαισθητοποίηση/αντισυνδυασμός (desensitization/counterconditioning, DS/CC) εδραιώθηκε από τον ψυχολόγο Joseph Wolpe τη δεκαετία του ‘50 ως θεραπεία φοβιών στους ανθρώπους (Wolpe, 1958). Το 1974 προτάθηκε για πρώτη φορά η εφαρμογή της σε ζώα συντροφιάς (Tuber, Hothersall & Voith).

Η μέθοδος έχει δύο συστατικά:

• Σταδιακή έκθεση (Desensitazation / DS): επαναλαμβανόμενη, ελεγχόμενη επαφή με το ερέθισμα που προκαλεί αρνητικό συναίσθημα.

• Αντισυνδυασμός (Counter conditioning / CC): το ερέθισμα συνδυάζεται με κάτι ευχάριστο, όπως φαγητό, ώστε το συναίσθημα να αλλάξει.

Αυτό που αλλάζει είναι το συναίσθημα του σκύλου για το ερέθισμα, όχι μόνο η συμπεριφορά του. (Για τους πιο ψαγμένους, μιλάμε δηλαδή για αλλαγή συσχετισμού που έχει γίνει ακριβώς όπως περιέγραψε ο Παβλόφ.)

Το "όριο" αλλαγής συσχετισμού (threshold) και γιατί είναι σημαντικό

Η βασική ιδέα είναι ότι η δουλειά γίνεται κάτω από το όριο (threshold) φόβου του σκύλου. Η ανταμοιβή πρέπει να έρχεται όταν ο σκύλος δεν είναι ήδη φοβισμένος, αλλιώς το ερέθισμα δεν αρχίζει να προβλέπει κάτι καλό. (Αν η δουλειά γίνει πραγματικά τσαπατσούλικα, μπορεί ο σκύλος να αρχίσει να συνδέει την ίδια την ανταμοιβή με το αρνητικό ερέθισμα, με αποτέλεσμα ο σκύλος να αρχίσει να φοβάται πχ. το σαλάμι!)

Αν η έκθεση είναι πολύ έντονη ή πολύ γρήγορη, υπάρχει πραγματικός κίνδυνος. Οι ερευνητές της μελέτης που θα δούμε παραπέμπουν σε εργασία των Hall και συνεργατών. Σε αυτήν, σκύλοι που υποβλήθηκαν σε προσομοίωση μιας διαδικασίας χωρίς σωστή προετοιμασία έγιναν πιο ευαίσθητοι στο γεγονός, με περισσότερες προσπάθειες διαφυγής και πιο χαμηλωμένη στάση σώματος. Αυτό λέγεται ευαισθητοποίηση (sensitazation), και είναι το αντίθετο από αυτό που θέλεις.

Δουλεύει;

Ο αντισυνδυασμός έχει δείξει αποτελέσματα σε διάφορα είδη. Σε ανθρώπους με φοβία για αράχνες μειώθηκε η αποφυγή. Σε αρουραίους, τα ζώα πλησίαζαν πιο εύκολα το ερέθισμα που φοβούνταν. Σε άλογα, μειώθηκαν ο καρδιακός ρυθμός και οι αντιδράσεις φυγής απέναντι σε μια κινούμενη νάιλον σακούλα. Στους σκύλους υπάρχουν μελέτες για φόβο από πυροτεχνήματα (Levine et al., 2007, με μακροχρόνια παρακολούθηση το 2008), για επιθετικότητα προς άλλους σκύλους και ανθρώπους, και για άλλα.

Μερικά προβλήματα όμως: πολλές από αυτές τις μελέτες βασίζονται σε αναφορές των ιδιοκτητών, δεν έχουν πάντα ομάδα ελέγχου και δεν ισχύουν αυτόματα για κάθε φόβο. Γι' αυτό η μελέτη που ακολουθεί έχει ενδιαφέρον: ήταν από τις πρώτες που δοκίμασαν ένα συγκεκριμένο πρωτόκολλο για τον φόβο του κτηνιάτρου με τυχαία κατανομή, ομάδα ελέγχου και παρατηρητή που δεν ήξερε σε ποια ομάδα ανήκε κάθε σκύλος.

Η μελέτη του Guelph (2019), αναλυτικά

Ποιοι συμμετείχαν. Υγιείς σκύλοι >1 χρονών με μέτριο φόβο στον κτηνίατρο. Αποκλείστηκαν σκύλοι με σοβαρό φόβο ή προηγούμενη επιθετικότητα στην κλινική, γιατί αυτοί, όπως εξηγούν οι συγγραφείς, χρειάζονται εξατομικευμένο και προσεκτικά παρακολουθούμενο πρόγραμμα.

Τι έγινε. Οι ιδιοκτήτες χωρίστηκαν σε δύο ομάδες: η μία ομάδα ακολούθησε το πρόγραμμα απευαισθητοποίησης και η άλλη όχι.

Ένας ερευνητής που δε γνώριζε σε ποια ομάδα ανήκει ο σκύλος, αποκωδικοποιούσε τη γλώσσα του σώματος.

Ποσοστά συμμόρφωσης. Από τους 27 ιδιοκτήτες που ολοκλήρωσαν τη μελέτη και άνηκαν στην ομάδα εκπαίδευσης, οι 12 (44%) δεν ακολούθησαν το πρόγραμμα. Με άλλα λόγια, σχεδόν οι ιδιοκτήτες δεν ακολούθησαν τις οδηγίες του εκπαιδευτή τους.

Τα αποτελέσματα (περιληπτικά):

• Στην εξέταση μετά το πρόγραμμα, χαμηλωμένη στάση σώματος είχε το 87,6% των εκπαιδευμένων και το 96,2% των σκύλων ελέγχου.

• Η βαθμολογία φόβου που έδωσε ο ερευνητής ήταν χαμηλότερη στους εκπαιδευμένους (διάμεσος 2 έναντι 3). Αυτή όμως εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη στάση σώματος, άρα δεν είναι ανεξάρτητη επιβεβαίωση.

• Το 86,7% των συμμορφωμένων ιδιοκτητών (13 από 15) ανέφερε βελτίωση. Οι συγγραφείς το αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη, γιατί είναι υποκειμενικό και δεν υπάρχουν αντίστοιχες αναφορές από την ομάδα ελέγχου, άρα δεν αποκλείεται να πρόκειται για placebo.

• Δεν άλλαξαν η θερμοκρασία, ο καρδιακός ρυθμός, ο ρυθμός αναπνοής, η αποφυγή, το τρέμουλο και άλλες φυσιολογικές ενδείξεις του σκύλου.

• Το γλείψιμο χειλιών ήταν μεγαλύτερο στους εκπαιδευμένους, με διαφορές ανάλογα με το φύλο και τη φάση της επίσκεψης.

Το συμπέρασμα των ερευνητών: το πρόγραμμα ήταν ήπια αποτελεσματικό, με περιορισμένα οφέλη. Πρότειναν μελλοντικές μελέτες με μεγαλύτερης διάρκειας και εντατικότητας προγράμματα, προσαρμοσμένα στον κάθε σκύλο, και με εκπαίδευση από κτηνίατρο ή εκπαιδευτή, που ίσως βελτιώσει τη συμμόρφωση.

Τι μπορούμε και τι δεν μπορούμε να συμπεράνουμε

Η μελέτη εδειξε ότι ένα τυποποιημένο πρόγραμμα με ελάχιστη εποπτεία έχει μέτριο αποτέλεσμα, και ότι λίγοι ιδιοκτήτες το ολοκληρώνουν.

Προσοχή! Αυτό δεν αποδεικνύει ότι η εποπτεία επαγγελματία κάνει τη διαφορά, γιατί δεν δοκιμάστηκε. Είναι όμως λογική υπόθεση, και οι ίδιοι οι συγγραφείς τη θέτουν ως επόμενο βήμα. Καταλήγουν ότι η συνέπεια είναι το δύσκολο κομμάτι, όχι η θεωρία.

Κάποιες πρακτικές κατευθύνσεις που βγαίνουν από τα δεδομένα

• Κράτα τις συνεδρίες σύντομες (5–10 λεπτά) και όχι υπερβολικά συχνές. Η έρευνα στηρίζει 1–2 φορές την εβδομάδα.

• Προχώρα μόνο όταν ο σκύλος είναι πραγματικά ήρεμος, και αν δεις σημάδια δυσφορίας, κάνε ένα βήμα πίσω.

• Χρησιμοποίησε λιχουδιές υψηλής αξίας. Αν ο σκύλος αρνείται το φαγητό, μάλλον είναι πάνω από το όριό του.

• Προσπάθησε να μελετάς τη συνολική εικόνα του σκύλου για να καταλάβεις αν φοβάται.

• Αν ο φόβος είναι έντονος ή υπάρχει επιθετικότητα, ζήτησε βοήθεια από επαγγελματία πριν ξεκινήσεις.

Πηγές

• Wolpe, J. (1958). Psychotherapy by Reciprocal Inhibition. Stanford University Press.

• Tuber, D.S., Hothersall, D., & Voith, V.L. (1974). Animal clinical psychology: A modest proposal. American Psychologist.

• Stellato, A., Jajou, S., Dewey, C.E., Widowski, T.M., & Niel, L. (2019). Effect of a standardized four-week desensitization and counter-conditioning training program on pre-existing veterinary fear in companion dogs. Animals, 9(10), 767. https://doi.org/10.3390/ani9100767

• Levine, E.D., Ramos, D., & Mills, D.S. (2007). A prospective study of two self-help CD based desensitization and counter-conditioning programmes with the use of Dog Appeasing Pheromone for the treatment of firework fears in dogs. Applied Animal Behaviour Science, 105, 311–329.

• Levine, E.D., & Mills, D.S. (2008). Long-term follow-up of the efficacy of a behavioural treatment programme for dogs with firework fears. Veterinary Record, 162, 657–659.

• Demant, H., et al. (2011). The effect of frequency and duration of training sessions on acquisition and long-term memory in dogs. Applied Animal Behaviour Science, 133, 228–234.

• Meyer, I., & Ladewig, J. (2008). The relationship between number of training sessions per week and learning dogs. Applied Animal Behaviour Science, 111, 311–320.